राकेश राजभाट
मेरो लागि पालुङटारको विकासको अर्थ यहाँका नागरिकको जीवन सहज, सुरक्षित र सम्भावनायुक्त हुनु हो। बालबालिकाले गुणस्तरीय शिक्षा पाऊन्, युवाले आफ्नो सीपअनुसार अवसर भेटून्, किसानले मेहनतको उचित मूल्य पाऊन् र परिवारले भरपर्दो स्वास्थ्य सेवा पाऊन्। हाम्रो विकासको सफलता यिनै परिणामबाट मापन हुनुपर्छ।
म मेयर बन्नकै लागि नेपाल फर्किएको होइन। विगत चार वर्षदेखि नेपालमा युवालाई सीप, प्रविधि र रोजगारीसँग कसरी जोड्न सकिन्छ भन्ने विषयमा काम गर्दै आएको छु। विद्यार्थी र युवासँग काम गर्दा देखेका सम्भावना र समस्याले मलाई स्थानीय तहबाट अझ व्यवस्थित परिवर्तनका लागि अघि बढ्न प्रेरित गरेका हुन्। यही अनुभव र संकल्पसहित म पालुङटारको मेयरको आकांक्षीका रूपमा अघि बढेको छु।
पालुङटारको भविष्य निर्माणमा किसानको अनुभव, शिक्षकको ज्ञान, युवाको सिर्जनशीलता, उद्यमीको अभ्यास र देशविदेशमा रहेका पालुङटारवासीको योगदान आवश्यक छ। मेरो भूमिका यी सम्भावनालाई साझा दिशा र कार्ययोजनामा जोड्ने हुनुपर्छ।
पहिलो पाँच प्राथमिकता
१. गुणस्तरीय शिक्षा, जीवनोपयोगी सीप र अवसर
शिक्षामा गरिएको लगानी विद्यार्थीको सिकाइमा देखिनुपर्छ। विद्यालयको भौतिक अवस्थासँगै शिक्षकको क्षमता, प्रयोगात्मक सिकाइ, प्रविधिको उपयोग र विद्यार्थीको रुचिअनुसार मार्गदर्शनलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।
विद्यालयको वास्तविक अवस्था बुझेर सुधारका काम छान्ने, शिक्षकलाई आवश्यक तालिम दिने र डिजिटल तथा एआई साक्षरतालाई जिम्मेवार ढंगले सिकाइसँग जोड्ने मेरो प्रस्ताव छ। विद्यार्थीले आफ्नो गाउँका समस्या पहिचान गर्ने, अनुसन्धान गर्ने र समाधान प्रस्तुत गर्ने अभ्यास पाउनुपर्छ।
हामीले गरेका बुटक्याम्पको अनुभवलाई निरन्तर सिकाइ, परियोजना अभ्यास र अनुगमनसँग जोड्न सकिन्छ। उपयुक्त उमेरका विद्यार्थीलाई स्थानीय व्यवसाय तथा संस्थासँग सुरक्षित कार्यअभ्यासको अवसर दिन सकिन्छ। उद्देश्य प्रमाणपत्रसँगै काम लाग्ने क्षमता विकास गर्नु हो।
२. स्थानीय रोजगारी, उद्यम र परिवारको आम्दानी
पालुङटारमा बस्ने युवाले भविष्यको सम्भावना देख्नुपर्छ। बाहिर जाने निर्णय रोजाइ बन्न सकोस्; अवसरको अभावले मात्र जानुपर्ने अवस्था घटोस्।
यसका लागि स्थानीय व्यवसायलाई चाहिने जनशक्ति र युवासँग भएको सीपको विवरणबाट काम सुरु गर्नुपर्छ। त्यसपछि मागअनुसार तालिम, काम सिक्ने अवसर र रोजगारदातासँग सम्पर्क जोड्न सकिन्छ।
कृषि, पर्यटन, प्राविधिक सेवा, मर्मतसम्भार, निर्माण तथा डिजिटल सेवामा सम्भावना पहिचान गरेर साना उद्यमलाई व्यवसाय सञ्चालन र बजार पहुँचमा सहयोग गर्न सकिन्छ। विदेशबाट फर्केका व्यक्तिको सीप र अनुभवलाई पनि स्थानीय उत्पादन तथा सेवामा उपयोग गर्ने वातावरण चाहिन्छ।
यस कामको मूल्याङ्कन तालिम लिनेको संख्याले मात्र पुग्दैन। कति जनाले काम पाए, कतिको उद्यम टिक्यो र परिवारको आम्दानीमा कस्तो सुधार आयो भन्ने हेर्नुपर्छ।
३. उत्पादनदेखि बजारसम्म जोडिएको कृषि
किसानलाई उत्पादन बढाउन प्रोत्साहन गर्दा त्यसको बिक्री र मूल्यको प्रश्न पनि सँगै समाधान गर्नुपर्छ।
माटो, पानी, हावापानी र बजारको मागअनुसार बाली छनोट; सिंचाइका अवरोध सुधार; प्राविधिक परामर्श; साझा उत्पादन संकलन र बिक्री सम्पर्कलाई जोडेर अघि बढ्न सकिन्छ। स्थानीय हाटबजार, पसल, होटल र बाह्य खरिदकर्तासँग किसानको सम्पर्क बलियो बनाउन आवश्यक छ।
जैविक मल र दिगो खेतीका अभ्यासलाई स्थानीय परीक्षण तथा नतिजाका आधारमा विस्तार गर्न सकिन्छ। शीतभण्डार वा प्रशोधन केन्द्रजस्ता संरचना प्रस्ताव गर्दा पर्याप्त उत्पादन, खरिदकर्ता, बिजुली, सञ्चालन खर्च र व्यवस्थापनको आधार स्पष्ट हुनुपर्छ।
कृषि योजनाको परिणाम किसानको लागत, बिक्री, नोक्सानी र आम्दानीमा आएको परिवर्तनले देखाउनुपर्छ।
४. भरपर्दो आधारभूत स्वास्थ्य र स्वस्थ जीवन
स्वास्थ्य सेवाप्रतिको भरोसा स्वास्थ्य संस्थामा पुग्दा औषधि, स्वास्थ्यकर्मी र आवश्यक सेवा भेटिने अवस्थाबाट बन्छ।
पहिलो काम विद्यमान स्वास्थ्य संस्थाको जनशक्ति, औषधि, उपकरण, परीक्षण र रेफरल व्यवस्थाको अवस्था बुझेर कमजोरी सुधार्नु हो। मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य, ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह, मानसिक स्वास्थ्य र रोगको रोकथामलाई नियमित सेवासँग जोड्न आवश्यक छ।
दूरपरामर्शमार्फत विशेषज्ञको पहुँच बढाउन सकिन्छ। चौबीसै घण्टा आधारभूत सेवा उपलब्ध गराउने लक्ष्यका लागि उपयुक्त केन्द्र, पालोअनुसार स्वास्थ्यकर्मी, उपकरण र निरन्तर सञ्चालन खर्चको योजना चाहिन्छ।
स्वस्थ जीवनका लागि सुरक्षित खानेपानी, सरसफाइ, पोषण र शारीरिक गतिविधिलाई पनि नगरको प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।
५. सुरक्षित बस्ती, पानी र दीर्घकालीन नगरयोजना
आजको निर्माणले भोलिको जोखिम र खर्च बढाउनु हुँदैन। सडक, खानेपानी, ढल तथा निकास, बस्ती विस्तार र विपद् जोखिमलाई एकअर्कासँग जोडेर योजना बनाउन आवश्यक छ।
भू–उपयोग तथा जोखिम नक्साङ्कनका आधारमा खेतीयोग्य जमिन, सार्वजनिक क्षेत्र, पानीका मुहान र नदी किनारको संरक्षण गर्नुपर्छ। नयाँ संरचनासँगै विद्यमान सडक, खानेपानी र सार्वजनिक सम्पत्तिको मर्मत तथा सञ्चालनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
ठाँटीपोखरीको मौलिक स्वरूप र पुर्खाले दिएको आधार जोगाउँदै यसलाई सुरक्षित, सफा र बस्नयोग्य बनाउने दृष्टि आवश्यक छ। दीर्घकालीन नगरयोजनाले व्यवस्थित सेवा केन्द्र, उत्पादनशील गाउँ र सुरक्षित प्राकृतिक क्षेत्रबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ।
यी प्राथमिकतालाई बलियो बनाउने थप कार्यसूची
डिजिटल पूर्वाधार र सहज नगरसेवा
विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र वडा कार्यालयमा भरपर्दो इन्टरनेट तथा आवश्यक उपकरणको उपयोग बढाउने। धेरै प्रयोग हुने सेवामा अनलाइन आवेदन, प्रगति जानकारी र प्रत्यक्ष सहायता जोड्ने।
पारदर्शिता र जवाफदेहिता
सार्वजनिक योजनाको लागत, जिम्मेवार पक्ष, समयसीमा, खर्च र प्रगति नागरिकले बुझ्ने ढंगले सार्वजनिक गर्ने। गुनासो दर्ता र जवाफको स्पष्ट व्यवस्था बनाउने।
लिगलिगकोट, इतिहास र स्थानीय पर्यटन
सम्पदा संरक्षण, इतिहासको अभिलेखन, पदमार्ग, स्थानीय गाइड र मागअनुसार होमस्टे विकासलाई जोड्ने। लिगलिग दौडको पहिचानलाई स्थानीय सहकार्य र निरन्तर सञ्चालनबाट बलियो बनाउने।
सरसफाइ, हरियाली र सार्वजनिक स्थल
फोहोर संकलन तथा वर्गीकरण, जैविक फोहोरको उपयोग, पोखरी र मुहान संरक्षण तथा हिँड्न, खेल्न र बस्न मिल्ने सार्वजनिक ठाउँलाई व्यवस्थित गर्ने।
समावेशी सेवा र अवसर
महिला, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र अवसरबाट वञ्चित समुदायका आवश्यकता योजनामा समेट्ने। सेवा र निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको पहुँच तथा सहभागिता बढाउने।
खेलकुद, कला र सिर्जनशीलता
विद्यमान मैदानको उपयोग तथा सुधार, नियमित खेल गतिविधि, पुस्तकालय र स्थानीय कला–संस्कृतिको अभ्यासका अवसर विस्तार गर्ने।
नागरिक सहभागिता र अनुसन्धान
प्रस्तावित तीनदिने पालुङटार भविष्य सम्मेलन, वडास्तरीय संवाद र विद्यार्थीको अनुसन्धानबाट स्थानीय समस्या, अनुभव र सुझाव संकलन गर्ने। तिनलाई प्राविधिक समीक्षा र सार्वजनिक छलफलमार्फत कार्ययोजनामा लैजाने।
लगानी र साझेदारी
अध्ययन भएका परियोजनाका आधारमा संघ, प्रदेश, निजी क्षेत्र, सहकारी र प्रवासी समुदायसँग सहकार्य खोज्ने। साझेदारीको केन्द्रमा सार्वजनिक हित, पारदर्शी प्रक्रिया र टिकाउ सञ्चालन राख्ने।
विचारबाट कार्यान्वयनसम्म
यहाँ प्रस्तुत विषय मेरो प्रस्तावित कार्यदिशा हो। विस्तृत प्रतिबद्धता तय गर्नुअघि विद्यमान नगरयोजना, स्थानीय तथ्याङ्क, कानुनी अधिकार, बजेट र सञ्चालन क्षमताको समीक्षा आवश्यक छ।
हरेक मुख्य परियोजनाले पाँच प्रश्नको स्पष्ट जवाफ दिनुपर्छ:
- यसले कुन समस्या समाधान गर्छ?
- कति खर्च लाग्छ?
- स्रोत कहाँबाट आउँछ?
- जिम्मेवारी कसको हुन्छ?
- परिणाम कहिलेसम्म र कसरी मापन हुन्छ?
कृत्रिम ताल, ठूला पर्यटन संरचना वा राजमार्ग बजारजस्ता अवधारणालाई आवश्यकता, जग्गा, वातावरण र सञ्चालनको अध्ययनबाट छान्नुपर्छ। सानो स्तरमा परीक्षण गर्न मिल्ने काम परीक्षण गरेर, परिणाम राम्रो आएपछि विस्तार गर्नुपर्छ।
हाम्रो दीर्घकालीन दृष्टिले आगामी पुस्तालाई समेट्नुपर्छ। त्यसलाई कार्यान्वयन गर्न पाँचवर्षे प्राथमिकता, वार्षिक कार्यक्रम र नियमित सार्वजनिक प्रगति समीक्षा आवश्यक हुन्छ।
पालुङटारको भविष्यमा तपाईंको भूमिका
आफ्नो वडाको समस्या, स्थानीय सम्भावना र समाधानका सुझाव राख्न म सबै पालुङटारवासीलाई आग्रह गर्दछु। शिक्षक, किसान, स्वास्थ्यकर्मी, उद्यमी, विद्यार्थी तथा देशविदेशमा रहनुभएका नागरिकको अनुभव यस प्रक्रियाको महत्वपूर्ण आधार हो।
मलाई प्रश्न गर्नुहोस्, योजनाको आधार माग्नुहोस् र कामको हिसाब खोज्नुहोस्। मेरो नेतृत्वको मूल्याङ्कन नागरिकको जीवनमा आएको सुधारबाट हुनुपर्छ।
हाम्रो साझा लक्ष्य—पालुङटारमै सम्मानपूर्वक पढ्न, कमाउन र स्वस्थ जीवन बिताउन सकिने भविष्य निर्माण गर्नु हो।